Yapay zeka alanındaki hızlı ilerleme, teknoloji dünyasında olduğu kadar finans piyasalarında da yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Analiz şirketi Citrini Research tarafından yayımlanan kapsamlı değerlendirme, önümüzdeki iki yıl içinde “ajan temelli” yapay zeka sistemlerinin küresel ekonomi üzerinde zincirleme ve yıkıcı etkiler yaratabileceği bir senaryoyu gündeme taşıdı. Çalışma bir tahminden çok düşünce egzersizi olarak kurgulansa da ortaya konan tablo piyasalarda ciddi dalgalanmalara yol açtı. 2028 küresel AI ekonomi krizi
“The 2028 Global Intelligence Crisis” başlıklı analiz, Haziran 2028’den kaleme alınmış kurgusal bir tablo çiziyor. Buna göre ABD’de işsizlik oranı 2026 başındaki ilk büyük beyaz yaka işten çıkarmalarının ardından hızla yükselerek %10,2 seviyesine ulaşıyor. Aynı dönemde toplam borsa değeri üçte birden fazla geriliyor.
Senaryonun en çarpıcı yönlerinden biri, makro göstergeler ile reel ekonomi arasındaki kopuş. Kağıt üzerinde büyüme ve verimlilik güçlü görünürken yapay zeka ajanlarının ürettiği ve “Hayalet GSYİH” (Ghost GDP) olarak tanımlanan çıktı ulusal hesaplara yansıyor ancak gerçek ekonomide dolaşıma girmiyor. Başka bir ifadeyle üretim artıyor fakat bu artış gelir ve harcama kanalları üzerinden topluma yayılmıyor.
Bu noktada devreye giren negatif geri besleme döngüsü raporun merkezinde yer alıyor. Yapay zeka yetenekleri geliştikçe şirketler daha az çalışana ihtiyaç duyuyor, beyaz yakalılar işten çıkarılıyor, işini kaybedenler harcamalarını kısıyor, daralan talep kâr marjlarını baskılıyor, firmalar maliyetleri azaltmak için daha fazla yapay zeka yatırımı yapıyor ve süreç yeniden başlıyor. Raporda bu mekanizma “doğal freni olmayan zincirleme bir sistem” olarak tanımlanıyor. Bu tablo yalnızca geçici bir talep daralmasına işaret etmiyor. Citrini’ye göre mesele, modern ekonomik düzenin dayandığı temel girdinin yer değiştirmesi. Modern ekonomik tarihin tamamını şekillendiren “kıt girdi” insan zekasıydı. Sermaye bol, doğal kaynaklar sınırlı ancak büyük ölçüde ikame edilebilirken buna karşın analiz etme, karar verme, ikna etme ve koordinasyon sağlama kapasitesi tarih boyunca ölçeklenemeyen bir unsur olarak kaldı. Ücret yapılarından şirket değerlemelerine kadar pek çok denge, bu zihinsel emeğin görece kıtlığı üzerine inşa edildi.
Yapay zeka sistemlerinin bu alanlarda insan performansına yaklaşması ya da belirli görevlerde onu aşması durumunda yalnızca verimlilik artışı değil ekonomik değer üretiminin dağılımı da yeniden şekillenebilir. Tartışma bu noktada basit bir teknoloji adaptasyonu meselesi olmaktan çıkıp sistemin işleyiş mantığına dair daha temel bir soruya dönüşüyor.
Dış kaynak modelinin sonu mu?
Citrini’nin senaryosu şirketler arası işlem optimizasyonuna dayanan tüm iş modellerini mercek altına alıyor. Ajan temelli yapay zeka sistemlerinin dış kaynak sağlayıcıların yerini alarak şirket içinde daha ucuz ve otomatik çözümler üretmesi, SaaS modelinden ödeme sistemlerine kadar geniş bir ekosistemi etkileyebilir.
Senaryonun en radikal bölümlerinden biri “agentic commerce” olarak adlandırılan model. Buna göre yapay zeka ajanları stablecoin altyapısıyla birleşerek işlem ücretlerini minimize edebilir. Bu durum kartlı ödeme sistemlerine ve komisyon gelirlerine dayanan iş modellerini doğrudan baskı altına alabilir. Ayrıca “vibe coding” yaklaşımıyla doğal dil komutları üzerinden hızla uygulama geliştirilmesi, teslimat ve hizmet platformlarına alternatif çözümlerin çok kısa sürede ortaya çıkmasına imkân tanıyabilir. Otonom sürüş teknolojileriyle birleşen bu dönüşüm, lojistik ve dağıtım pazarındaki dengeleri de değiştirebilir.
Yazılım tarafında yaşanabilecek kırılmanın kredi piyasalarına sıçraması da olasılıklar arasında. Analize göre yazılım şirketlerindeki gelir daralması, yazılım teminatlı kredilerde temerrüt riskini artırabilir. Piyasada “SaaSpocalypse” olarak adlandırılan satış dalgası bu kaygılarla daha da derinleşti. Nitekim yazılım şirketi ServiceNow hisseleri düşüşünü sürdürürken, teslimat ve mobilite tarafında DoorDash ve Uber da satış baskısıyla karşılaştı. Ödeme sistemlerinde American Express, Mastercard, Visa ve Capital One hisselerinde gerileme görüldü. Özel sermaye tarafında ise Blackstone ve KKR satış dalgasından payını aldı.
Wall Street ikiye bölündü
Piyasadaki sert hareketlerin arkasında yalnızca bu senaryo bulunmuyor. Şubat ayı boyunca yazılım hisselerinde görülen zayıflık, yapay zeka tabanlı yeni ürün ve ajan duyurularıyla ilişkilendiriliyor. Özellikle Anthropic tarafından geliştirilen ve iş süreçlerine entegre edilen Claude Cowork çözümünün yarattığı rekabet baskısı satışları hızlandıran unsurlar arasında gösteriliyor.
Bazı yatırımcılar şirketlerin sahip olduğu rekabet avantajlarının yapay zeka üretimli ürünlerle daraldığını savunurken diğer uzmanlar satışların aşırı tepki olabileceğini düşünüyor. Piyasalarda aynı anda hem “yapay zeka yeterince hızlı ilerlemiyor” hem de “fazla hızlı ilerliyor ve balon riski oluşuyor” görüşlerinin dillendirilmesi de belirsizliğin derinliğini ortaya koyuyor.
Felaket kaçınılmaz mı?
Mevcut tablo karamsar görünse de senaryonun tartışmalı yönleri bulunuyor. Tarihsel olarak üretkenlik artışları değeri yok etmekten ziyade yeniden dağıttı. Maliyetler düştüğünde mal ve hizmetler ucuzladı, reel alım gücü arttı ve ekonomi yeni sektörler yarattı. Tarımın 20. yüzyıl başında istihdamdaki payının dramatik biçimde gerilemesine rağmen ekonomik faaliyetin farklı alanlarda genişlemesi buna örnek gösteriliyor.
Her ne kadar Citrini Research’ün çalışması bir öngörü değil, olasılık senaryosu olarak kurgulansa da tartışmanın merkezindeki soru giderek netleşiyor. Üretken yapay zekanın hayatımıza girmesinden bu yana tüm etki unsurları bunu “verimlilikte devrim yaratan bir araç” olarak pazarladı. Her şeyi verimlilik artışına indirgemek diğer alanları gölgeye itiyor veya zaten istenen bu. Zira yapay zeka yalnızca verimlilik artışı değil, aynı zamanda gelir dağılımı, talep dengesi ve finansal istikrar üzerinde de derin etkiler yaratabilir. Günümüzde yapay zeka ajanlarının şirket içi operasyonları devralması kısa vadede maliyet avantajı sağlasa da geniş çaplı istihdam kaybı ve tüketim daralması halinde bunun makroekonomik dengeleri bozması hayli mümkün.
Önümüzdeki yıllarda bu konunun daha çok konuşulacağını şimdiden görmek mümkün.
Eğer iktisadi birimlerin birisinde eğitim almışsanız “sınırlı kaynaklarla sınırsız insan ihtiyaç ve isteklerin karşılanması” söylemini duymuşsunuzdur. Evet, yapay zeka sınırlı kaynak ile çok daha verimli bir şekilde üretim yaparak ihtiyacı karşılayabilir. Ancak buradaki eksik unsur “insan”dır. İhtiyaçlar insanlar içindir. Üretim bunun için vardır. Çok daha ucuza ve verimli şekilde üretim yapmak, ürünü alabilecek ekonomik gücü olmayan insanlarla dolu bir ekonomide çok da bir anlam yaratmayacaktır. Çünkü makineler gelir elde etmiyor ve “isteğe bağlı tüketim harcaması yapmıyor.”
